\n
16 marca 2016r zmar\u0142 w wieku 77 lat wybitny, liberalny intelektualista syryjski, Georges Tarabishi. Tarabishi, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 w Aleppo, by\u0142 dyrektorem Radio Damaszek (1963-4), redaktorem naczelnym \u201e<\/I>Journal of Arab Studies\u201d (1972-84) i redaktorem naczelnym pisma \u201eAl-Wahda\u201d<\/I>(1984-9). Pod koniec lat 1990. przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Francji, gdzie mieszka\u0142 do \u015bmierci.<\/I>
\n
Prace literackie Tarabishiego obejmuj\u0105 ksi\u0105\u017cki filozoficzne i arabsk\u0105 krytyk\u0119 literack\u0105, wraz z t\u0142umaczeniami na arabski wielu zachodnich ksi\u0105\u017cek filozoficznych. Zajmowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce ponownym odczytywaniem literackiego dziedzictwa arabskiego i u\u017cywa\u0142 go do walki z islamizmem. <\/I>
\n
W 2008 r. MEMRI opublikowa\u0142 wywiad, jakiego udzieli\u0142 londy\u0144skiej, arabskoj\u0119zycznej gazecie \u201e<\/I>Al-Sharq Al-Awsat\u201d<\/I>.<\/A> [1]<\/A> W wywiadzie Tarabishi podkre\u015bli\u0142 znaczenie krytycznego my\u015blenia i samokrytycyzmu w \u015bwiecie arabskim i powiedzia\u0142, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 jest warunkiem wst\u0119pnym dla demokracji i lekarstwem na sekciarstwo panuj\u0105ce dzisiaj.<\/I> Po jego \u015bmierci MEMRI ponownie publikuje t\u0142umaczenie tego wywiadu: <\/I> Wzrost fundamentalizmu doprowadzi\u0142 mnie do zwr\u00f3cenia si\u0119 od krytyki literackiej do krytyki dziedzictwa arabsko-islamskiego <\/B> P:<\/I><\/B> Pana trajektoria intelektualna przesz\u0142a przez wiele stacji. Przeszed\u0142 pan od Baas do egzystencjalizmu, od marksizmu do liberalizmu, a niedawno zaj\u0105\u0142 si\u0119 pan krytyk\u0105 umys\u0142u arabskiego. Przy ko\u0144cu tej d\u0142ugiej trajektorii, gdzie si\u0119 pan znajduje? Czy jest pan na etapie samokrytyki, przegl\u0105daj\u0105c t\u0119 pe\u0142n\u0105 trajektori\u0119, czy na etapie krytykowania rzeczywisto\u015bci arabskiej? <\/I> O:<\/B> Jestem cz\u0119\u015bci\u0105 mojego pokolenia, a moje pokolenie prze\u017cy\u0142o w 50 lat wi\u0119cej ni\u017c inne pokolenia w innych krajach prze\u017cywaj\u0105 w 100 lub 200 lat. Sytuacja mojego pokolenia jest jak z powie\u015bci arabskiej, jak z Naguiba Mahfouza; w 50 lat przeszli\u015bmy od powie\u015bci historycznych do powie\u015bci realistycznych, a stamt\u0105d do symbolizmu i powie\u015bci [zajmuj\u0105cych si\u0119 islamskim] dziedzictwem. Innymi s\u0142owy, osobista trajektoria pisarska Naguiba Mahfouza obj\u0119\u0142a w 50 lat trajektori\u0119 powie\u015bci europejskiej z 300 lat jej rozwoju. Nasze pokolenie by\u0142o poddane presji szybkiej zmiany. Widzia\u0142o wzrost i upadek nazizmu i marksizmu, bunty studenckie i zmiany my\u015bli europejskiej, zaczynaj\u0105c od egzystencjalizmu, potem Szko\u0142y Francuskiej i wreszcie strukturalizmu i postmodernizmu. R\u00f3wnocze\u015bnie na \u015bwiecie zachodzi\u0142y donios\u0142e zmiany: zako\u0144czenie II wojny \u015bwiatowej, wybuch zimnej wojny, ruchy wyzwolenia narodowego i ruchy trzeciego \u015bwiata, upadek obozu socjalistycznego, a stamt\u0105d drog\u0119 do globalizacji. Nasze pokolenie musia\u0142o reagowa\u0107 na wszystkie te wydarzenia i zrobi\u0107 dla nich miejsce w swojej \u015bwiadomo\u015bci. Musia\u0142o umie\u0107 przystosowa\u0107 si\u0119 do nich, a r\u00f3wnocze\u015bnie zaj\u0105\u0107 wobec nich postaw\u0119 krytyczn\u0105. Tak wi\u0119c, chc\u0105c zachowa\u0107 kontakt z epok\u0105, kt\u00f3ra ca\u0142a by\u0142a zmian\u0105, nie mog\u0142o przyjmowa\u0107 [tylko] jednej, ustalonej wizji. S\u0105dz\u0119, \u017ce moja osobista trajektoria odzwierciedla drog\u0119 ca\u0142ego pokolenia, bo przechodzi\u0142a z jednej szko\u0142y my\u015bli do innej zgodnie ze zmieniaj\u0105cymi si\u0119 fazami i z zastosowaniem zasady krytyki i samokrytyki, kt\u00f3re s\u0105 g\u0142\u00f3wnym gwarantem przetrwania to\u017csamo\u015bci poprzez zmian\u0119 i adaptacj\u0119 do zmieniaj\u0105cej si\u0119 rzeczywisto\u015bci. Ta trajektoria kolejnych zmian nie oznacza wyrzeczenia si\u0119 wszystkiego, co cz\u0142owiek zostawi\u0142 za sob\u0105. Wr\u0119cz przeciwnie; przez [t\u0119] histori\u0119, zmian\u0119 i ocen\u0119 dzieje si\u0119 proces gromadzenia i rekonstrukcji. Je\u015bli zostawi\u0142em za sob\u0105 fazy, przez kt\u00f3re przeszed\u0142em, panarabizmu, egzystencjalizmu, marksizmu i psychoanalizy, nie znaczy to, \u017ce nie zachowa\u0142em element\u00f3w z tych r\u00f3\u017cnych stacji, kt\u00f3re nadal odgrywaj\u0105 rol\u0119 w ko\u0144cowym wyniku mojej trajektorii. Tak wi\u0119c dzisiaj korzystam z wszystkich moich minionych do\u015bwiadcze\u0144 w celu rozwini\u0119cia z\u0142o\u017conej i g\u0142\u0119bokiej wizji rzeczywisto\u015bci, w jakiej \u017cyj\u0119. [Ta rzeczywisto\u015b\u0107] jest nowym zwrotem w trajektorii \u015bwiata arabskiego z wybuchem zjawiska fundamentalizmu, kt\u00f3ry dzisiaj rozszerza si\u0119. Jest to jeden z g\u0142\u00f3wnych powod\u00f3w mojego intelektualnego przej\u015bcia od krytyki literackiej do krytyki dziedzictwa arabsko-islamskiego, jak przedstawiam to w moim projekcie Krytyka krytyki umys\u0142u arabskiego<\/I>, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 i nadal osi\u0105ga encyklopedyczne proporcje, jakich nie przewidywa\u0142em, kiedy zaczyna\u0142em t\u0119 prac\u0119 ponad 20 lat temu\u2026 Dzisiejszy fundamentalizm jest innowacj\u0105 – w dziedzictwie muzu\u0142ma\u0144skim nikt nie nazywa\u0142 siebie \u201cislamist\u0105\u201d <\/B> P:<\/I><\/B> Czy mo\u017cemy wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce pana projekt przychodzi w kontek\u015bcie zaprz\u0119gni\u0119cia dziedzictwa [islamsko-arabskiego] do walki o nowoczesno\u015b\u0107? <\/I> O:<\/B> Zar\u00f3wno dziedzictwa, jak i innych rzeczy. Konfrontacja z wrogami nowoczesno\u015bci i z tradycjonalistami jest d\u0142ug\u0105 i trudn\u0105 walk\u0105. S\u0105dz\u0119, \u017ce zabierze co najmniej kolejnych 50 do 100 lat. Tym tradycjonalistom mo\u017cna si\u0119 przeciwstawi\u0107 tylko przez wszystkie osi\u0105gni\u0119cia naukowe i intelektualne nowoczesno\u015bci oraz przez powr\u00f3t do samych \u017ar\u00f3de\u0142 dziedzictwa, o kt\u00f3rym [tradycjonali\u015bci] twierdz\u0105, \u017ce wzmacnia [ich stanowisko]. Kiedy m\u00f3wi\u0119 tutaj, \u017ce to twierdz\u0105, mam dok\u0142adnie to na my\u015bli. Ten fundamentalizm, przed kt\u00f3rym stajemy dzisiaj, jest moim zdaniem ca\u0142kowicie wymy\u015blon\u0105 innowacj\u0105. Jest na to dow\u00f3d: je\u015bli wr\u00f3cimy do dziedzictwa, nie znajdziemy nikogo \u017cyj\u0105cego w owym czasie, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 o sobie, \u017ce jest \u201cislamist\u0105\u201d. Byli muzu\u0142manie, chrze\u015bcijanie, \u017cydzi i zaratusztrianie, ale \u017cadnych islamist\u00f3w\u201d. „Panuj\u0105ca dzisiaj kultura w \u015bwiecie arabskim\u2026 podburza emocje zamiast stymulowa\u0107 umys\u0142\u201d <\/B> P:<\/I><\/B> Jakie jest pana wyja\u015bnienie na upadek umys\u0142u arabskiego po okresie otwarto\u015bci i rozkwitu w przesz\u0142o\u015bci? Czy potrzebny nam jest projekt arabskiego renesansu? [A je\u015bli tak], jakie by\u0142yby jego zarysy? <\/I> O:<\/B> Trudno odpowiedzie\u0107 [tylko w kilku] s\u0142owach na tego typu pytanie, o kt\u00f3rym napisa\u0142em ca\u0142e ksi\u0105\u017cki [szukaj\u0105c] odpowiedzi. Wyra\u017c\u0119 tutaj tylko zastrze\u017cenie do u\u017cycia s\u0142owa \u201eumys\u0142\u201d. Uwa\u017cam, \u017ce wielu intelektualist\u00f3w arabskich i publiczno\u015b\u0107, do kt\u00f3rej zwracaj\u0105 si\u0119, nie my\u015bli umys\u0142ami, ale mentalno\u015bci\u0105. Jest mi\u0119dzy tymi dwoma poj\u0119ciami wielka r\u00f3\u017cnica. Mo\u017ce by\u0107 tak, \u017ce ponowienie projektu arabskiego O\u015bwiecenia (nahda<\/I>), kt\u00f3re obecnie doznaje powa\u017cnych pora\u017cek, zale\u017cy od zdolno\u015bci intelektualist\u00f3w arabskich do oparcia si\u0119 znowu na umy\u015ble zamiast na mentalno\u015bci. A umys\u0142 jest umys\u0142em tylko, je\u015bli jest krytyczny. Tym, co charakteryzuje mentalno\u015b\u0107, jest tendencja do obronno\u015bci i usprawiedliwie\u0144. To w\u0142a\u015bnie najbardziej dominuje dzisiaj w kulturze \u015bwiata arabskiego, szczeg\u00f3lnie w arabskich stacjach satelitarnych, kt\u00f3re stawiaj\u0105 obronno\u015b\u0107 ponad krytyk\u0119 i podburzaj\u0105 emocje zamiast stymulowa\u0107 umys\u0142\u2026 Nowoczesno\u015b\u0107 arabska ponios\u0142a pora\u017ck\u0119 z powodu braku filozof\u00f3w arabskich <\/B> P:<\/I><\/B> W pana najnowszej ksi\u0105\u017cce,<\/I> Heretyckie my\u015bli o demokracji, \u015bwiecko\u015bci, nowoczesno\u015bci i odmowie arabskiej zaprzecza pan, \u017ce istnieje jakakolwiek nowoczesna filozofia arabska. Uwa\u017ca pan do\u015bwiadczenie my\u015blicieli takich jak 'Abd Al-Rahman Badawi, Samir Amin i Hasan Hanafi za nic wi\u0119cej poza t\u0142umaczeniami lub po\u0142o\u017cnictwem dla my\u015bli zachodniej przez t\u0142umaczenia. Czy nie s\u0105dzi pan, \u017ce to jest troch\u0119 niesprawiedliwe? <\/I> O:<\/B> Powiem to raz jeszcze: filozofia jest produktem umys\u0142u. To [jednak], co panuje dzisiaj w kulturze arabskiej, jest mentalno\u015bci\u0105. Tak wi\u0119c m\u00f3g\u0142bym niemal powiedzie\u0107, \u017ce istnienie filozofii arabskiej dzisiaj jest niemo\u017cliwe. By\u0107 mo\u017ce jest jaki\u015b stopie\u0144 generalizacji w tym zdaniu – niemniej prosz\u0119 mi poda\u0107 przyk\u0142ad jednego filozofa arabskiego godnego tej nazwy. I nie wy\u0142\u0105czam siebie z tego os\u0105du. To jest zasmucaj\u0105ce, poniewa\u017c wiemy, \u017ce tym, co stworzy\u0142o zachodni\u0105 nowoczesno\u015b\u0107, by\u0142a przede wszystkim filozofia. Czy nie powinni\u015bmy przypisa\u0107 pora\u017cki arabskiej nowoczesno\u015bci przede wszystkim brakowi filozof\u00f3w arabskich? „Liban… [jest] dowodem kryzysu demokracji, kiedy jest ona zredukowana tylko do urny wyborczej”<\/B> P:<\/I><\/B> W tek\u015bcie, jaki wyg\u0142osi\u0142 pan na konferencji \u201c\u015awiecko\u015b\u0107 na Bliskim Wschodzie\u201d, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 niedawno w Damaszku, pana wnioskiem by\u0142o stwierdzenie, \u017ce niezb\u0119dne jest po\u0142\u0105czenie demokracji ze \u015bwiecko\u015bci\u0105. Powiedzia\u0142 pan, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 zosta\u0142a rozwini\u0119ta w laboratoriach Zachodu jako lekarstwo na chorob\u0119 sekciarstwa\u2026 <\/I> O:<\/B> Nie mo\u017ce by\u0107 demokracji bez \u015bwiecko\u015bci, poniewa\u017c tylko przy \u015bwiecko\u015bci mo\u017cna wyzwoli\u0107 si\u0119 z mentalno\u015bci religijnej lub sekciarskiej, a w konsekwencji my\u015ble\u0107 i wybiera\u0107 umys\u0142em. Z tego powodu podkre\u015bla\u0142em w wielu moich pracach, \u017ce demokracja polega nie tylko na urnie wyborczej, ale tak\u017ce i przede wszystkim na tym [co nazywamy] czaszk\u0105. Jak mamy wyobrazi\u0107 sobie trwa\u0142\u0105 demokracj\u0119, skoro wiemy, \u017ce sunnici nigdy nie b\u0119d\u0105 g\u0142osowa\u0107 na \u017cadnego innego kandydata poza sunnickim, i podobnie szyici [b\u0119d\u0105 g\u0142osowa\u0107] na szyit\u00f3w, katolicy na katolik\u00f3w, a prawos\u0142awni na prawos\u0142awnych? We\u017amy konkretny przypadek Egiptu. Chocia\u017c Koptowie stanowi\u0105 8-12% populacji egipskiej, panuj\u0105ca dzisiaj w Egipcie sytuacja sekciarska prowadzi do [sytuacji, w kt\u00f3rej] ani jeden koptyjski pose\u0142 do parlamentu nie zostaje wybrany, a pa\u0144stwo musi interweniowa\u0107 i wyznacza\u0107 kilku pos\u0142\u00f3w koptyjskich. Sp\u00f3jrzmy tak\u017ce na dzisiejszy Iran. Sunnici stanowi\u0105 oko\u0142o 20% populacji ira\u0144skiej, niemniej je\u015bli si\u0119 nie myl\u0119 maj\u0105 tylko 10 spo\u015br\u00f3d 600 pos\u0142\u00f3w do parlamentu,. Jest tak dlatego, \u017ce rzekoma demokracja w Iranie i w Egipcie oraz reszcie pa\u0144stw arabskich jest odci\u0119ta od \u015bwiecko\u015bci. Liban, kraj arabski z najg\u0142\u0119biej zakorzenion\u0105 demokracj\u0105, oferuje dalszy dow\u00f3d na kryzys demokracji, kiedy jest ona zredukowana tylko do urny wyborczej i kiedy g\u0142osowanie odbywa si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na podstawie sekciarskiej. A urna wyborcza w prawdziwym, demokratycznym znaczeniu tego s\u0142owa, nie istnieje w og\u00f3le w wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw arabskich. Arabska \u015bwiecko\u015b\u0107 musi wyj\u015b\u0107 poza sektor publiczny i rozci\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 na spo\u0142ecze\u0144stwo – inaczej staniemy przed kryzysem tak jak Turcja <\/B> P:<\/I><\/B> W pana pracy napisa\u0142 pan, \u017ce sekciarstwo nie jest czym\u015b zewn\u0119trznym dla islamu, ale jest jednym ze sta\u0142ych element\u00f3w islamu [przez ca\u0142\u0105 jego] histori\u0119. Niekt\u00f3rzy podnie\u015bli zastrze\u017cenie, \u017ce przypisuje pan problem sekciarstwa konfliktowi religijnemu, za\u015b znaczeniem i sednem problemu sekciarstwa jest walko o w\u0142adz\u0119\u2026 Jak odpowiada pan na to? <\/I> O: <\/B>Kto powiedzia\u0142, \u017ce walka sekciarska jest czysto religijna? Rozwodz\u0119 si\u0119 d\u0142ugo o problemie walki sekciarskiej w islamie po prostu po to, by zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jej istnienie, kt\u00f3re umkn\u0119\u0142o uwadze, nie za\u015b by zaprzeczy\u0107 powi\u0105zaniu z walk\u0105 o w\u0142adz\u0119 i wp\u0142ywy spo\u0142eczne. Podkre\u015blam istnienie walki sekciarskiej w islamie w trakcie obalania [argument\u00f3w] tych, kt\u00f3rzy twierdza, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 zosta\u0142a wynaleziona w laboratoriach Zachodu, jako spos\u00f3b rozprawienia si\u0119 z walk\u0105 sekciarsk\u0105 w chrze\u015bcija\u0144stwie. Cho\u0107 nie zaprzeczam, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 istotnie zosta\u0142a wynaleziona na Zachodzie, nie uwa\u017cam tego za dow\u00f3d, \u017ce nie nadaje si\u0119 do stosowania w \u015bwiecie arabskim. Gdyby\u015bmy mieli przyj\u0105\u0107 t\u0119 logik\u0119, musieliby\u015bmy odrzuci\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wprowadzenia demokracji w \u015bwiecie arabskim, poniewa\u017c demokracja zosta\u0142a tak\u017ce wynaleziona w laboratoriach Zachodu. W ka\u017cdym razie, je\u015bli \u015bwiecko\u015b\u0107 jest lekarstwem na walk\u0119 sekciarsk\u0105, to \u015bwiat islamski potrzebuje jej nie mniej ni\u017c Zach\u00f3d, poniewa\u017c jest dotkni\u0119ty chorob\u0105 sekciarstwa jeszcze ostrzej i bardziej zaciekle ni\u017c to, co mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 w Europie mi\u0119dzy katolikami a protestantami na pocz\u0105tku ery nowoczesno\u015bci. P: <\/I><\/B>Niemniej niekt\u00f3rzy my\u015bliciele uwa\u017caj\u0105, \u017ce sekulary\u015bci arabscy nie byli w stanie rozwin\u0105\u0107 modelu \u015bwiecko\u015bci daj\u0105cego si\u0119 stosowa\u0107 do \u015bwiata arabskiego. Jak pan na to odpowiada? Jakie jest, pana zdaniem, rozwi\u0105zanie? <\/I> O: <\/B>W moich pracach o \u015bwiecko\u015bci pisa\u0142em wiele razy, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 w \u015bwiecie arabskim nie jest gotow\u0105 formu\u0142k\u0105, kt\u00f3ra przychodzi z instrukcj\u0105 u\u017cycia. Trzeba j\u0105 odkry\u0107 na nowo, wynale\u017a\u0107 na nowo i rozwin\u0105\u0107, \u017ceby by\u0142a odpowiednia dla rzeczywisto\u015bci arabskiej i jej wymog\u00f3w. \u015awiecko\u015b\u0107 przet\u0142umaczona s\u0142owo za s\u0142owem [z modelu zachodniego] mia\u0142aby los nie lepszy ni\u017c filozofia arabska, kt\u00f3rej istnienie, jak w\u0142a\u015bnie powiedzia\u0142em, jest niemo\u017cliwe, bo pozostaje tylko przet\u0142umaczon\u0105 filozofi\u0105. \u015awiecko\u015b\u0107 na Zachodzi, jak wyja\u015bni\u0119 w mojej kolejnej ksi\u0105\u017cce My\u015bli heretyckie 2<\/I>, wyros\u0142a na bazie oddzielenia pa\u0144stwa od religii. By\u0142a ograniczona do sektora publicznego i nie rozci\u0105gni\u0119ta na spo\u0142ecze\u0144stwo. S\u0105dz\u0119, \u017ce zadowolenie si\u0119 rozdzia\u0142em religii i pa\u0144stwa nie wystarcza dla \u015bwiata arabskiego. \u015awiecko\u015b\u0107 [w \u015bwiecie arabskim] musi z konieczno\u015bci wzi\u0105\u0107 sw\u00f3j top\u00f3r do g\u0142\u0119bi samego spo\u0142ecze\u0144stwa. Inaczej staniemy przed kryzysem, jaki dzisiaj rozdziera Turcj\u0119, poniewa\u017c jest podzielona na \u015bwieckie pa\u0144stwo i islamistyczne spo\u0142ecze\u0144stwo lub takie, kt\u00f3re jest islamizowane ponownie. Przypis: <\/A> [1] <\/A> \u201eAl-Sharq Al-Awsat\u201d (Londyn), 23 stycznia 2008. Visit the MEMRI site in Polish: <\/B>http:\/\/www2.memri.org\/polish\/<\/B><\/A>
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n